افشای همكاری هسته‌ای ایران و آمریكا

در بخش دوم از گزارش مشروح آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره پرونده هسته‌ای ایران، فعالیت‌های هسته‌ای ایران در زمان رژیم پهلوی و دهه اول انقلاب مورد بررسی قرار گرفته است.از نكات برجسته این گزارش، همكاری‌های گسترده هسته‌ای ایالات متحده با شاه درباره توسعه فعالیت‌های هسته‌ای ایران است، كه تا حد واگذاری یك رآكتور كوچك كه امكان استفاده از اورانیوم غنی‌شده تا 93 درصد را دارد، می‌باشد.قراردادهای محرمانه با فرانسه، آلمان و آفریقای جنوبی، نیز از دیگر برنامه‌های پیش از انقلاب ایران برای دستیابی به فناوری هسته‌ای بوده است. وضعیت سایت‌های هسته‌ای ایران به ویژه مركز هسته‌ای واقع در خیابان امیرآباد تهران نیز از جمله موضوعات مطرح شده در این گزارش است.
 

اقدامات مربوط به سلاح‌های هسته‌ای در دوران شاه

تلاش‌های هسته‌ای ایران در ابتدای مسیر خود بسیار بسیار بلندپروازانه بود. این تلاش‌ها در اوایل 1970 یعنی وقتی كه شاه اولین رآكتور هسته‌ای ایران را برای مركز تحقیقات هسته‌ای امیرآباد در تهران از ایالات متحده دریافت نمود، آغاز شد. این رآكتور 5 مگاواتی، در سال 1967 آغاز به كار كرد و تاكنون فعالیتش ادامه دارد. این رآكتور به طور منظم مورد بازرسی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار دارد و از موادی كه 93% از آن اورانیوم غنی‌شده است استفاده می‌كند و می‌تواند برای تهیه برخی انواع سلاح‌های هسته‌ای مورد استفاده قرار گیرد.
 
شاه، سازمان انرژی اتمی ایران را در سال 1974 تشكیل داد و سریعا برای احداث مجتمع‌های قدرت هسته‌ای وارد مذاكره شد. وی قراردادهای ده ساله قابل تمدید جهت تهیه سوخت هسته‌ای را با كشورهای ایالات متحده آمریكا در سال 1974 و آلمان در سال 1976 و فرانسه در سال 1977 به امضا رساند. شاه در سال 1975 ده درصد از سهام مجتمع غنی‌سازی اورانیوم به نام «اردیف» كه در حال ساخت در منطقه «تریكستین» در فرانسه بود را خرید كه بخشی از یك كنسرسیوم فرانسوی‏‌، بلژیكی، اسپانیایی و ایتالیایی بود. ایران به موجب موافقتنامه‌ای كه شاه آن را امضا كرد، می‌توانست به فناوری غنی‌سازی «اردیف» دسترسی یابد و نیز موافقت نمود كه سهم مشخصی از اورانیوم غنی‌شده را این مجتمع جدید خریداری كند.
 
شاه یك طرح بلندپروازانه تهیه كرد كه به موجب آن شبكه‌ای از 23 رآكتور هسته‌ای می‌باید تا پیش از نیمه دهه 1990 در سراسر ایران به كار گرفته می‌شدند. وی همچنین خواستار خرید مجتمع‌های قدرت هسته‌ای از آلمان و فرانسه شد. شاه پیش از سقوط خود در سال 1979 شش رآكتور تحت قرارداد داشت و در حال تلاش بود تا 12 مجتمع قدرت هسته‌ای از آلمان، فرانسه و ایالات متحده آمریكا خریداری كند. ساخت دو مجتمع قدرت هسته‌ای توسط آلمان با قدرت 1300 مگاوات در بوشهر به میزان 60 تا 75 درصد تكمیل شده بود و اقدامات برای آماده‌سازی جایگاه دو مجتمع قدرت هسته‌ای 935 مگاواتی توسط فرانسه در منطقه دارخوین كه شركت «فراماتوم» امور آن را به عهده داشت، آغاز شده بود. هزاران ایرانی با حضور در كشورهای فرانسه، آلمان،‌ هند، انگلیس و ایالات متحده آمریكا مشغول فراگیری فناوری هسته‌ای شدند.
 
ایران، پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای را امضا كرد و انجام اقدامات امنیت هسته‌ای را مد نظر قرار داد. متخصصین ایالات متحده آمریكا با این وجود معتقدند كه شاه برنامه تحقیقات سلاح‌های هسته‌ای سطح پایین را آغاز كرده بود و مركز تحقیقات هسته‌ای امیرآباد، محور اصلی این برنامه بود. این اقدام تحقیقاتی شامل مطالعات طرح‌های تسلیحاتی و بازیافت پلوتونیوم از سوخت مصرف شده رآكتور می‌شد. اقدام مزبور همچنین با یك برنامه غنی‌سازی لیزری كه در سال 1975 آغاز شد مرتبط بود كه در نهایت تبدیل به یك مشكل پیچیده و اقدامی غیرقانونی سطح بالا برای كسب فناوری تفكیك لیزری از ایالات متحده آمریكا شد. این اقدام كه به نظر می‌رسد هیچ موفقیتی نداشته است، از سال 1976 تا زمان سقوط شاه ادامه یافت و در اكتبر سال 1978 چهار لیزر با فعالیت حساس میكرون 16 به ایران فرستاده شد. ایران در عین حال راه‌های دیگر برای دستیابی به پلوتونیوم را مورد بررسی قرار داد و برای استفاده از اورانیوم غنی‌شده یك تلاش سری تحقیقاتی برای عمل‌آوری را آغاز كرد و بعدا گروهی كوچك را برای طراحی سلاح‌های هسته‌ای، تشكیل داد.
 
ایران در سال 1976 یك قرارداد محرمانه سنگینی برای خرید مواد مورد نیاز با آ‎فریقای جنوبی امضا كرد. مشخص نیست آفریقای جنوبی پیش از پذیرش رعایت محدودیت‌های تخصصی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سال 1984 چه میزان از مواد مزبور را به ایران فرستاده است و نیز واضح نیست كه آیا آفریقای جنوبی محدودیت‌های تخصصی فوق را محترم دانسته یا خیر. برخی منابع اشاره می‌كنند كه آفریقای جنوبی از سال 1988 و 1989 تاكنون مواد عمده‌ای كه مورد نیاز ایران برای فعالیت‌های هسته‌ای است را به ایران ارسال می‌كند. ایران همچنین كوشش كرد كه 2/26 كیلوگرم اورانیوم غنی‌شده سطح بالا از ایالات متحده آمریكا خریداری كند ولی تقاضای خرید مزبور، بعد از سقوط شاه به حالت تعویق درآمد.